Jak zapewnić mieszkańcom dobrą jakość życia, rozwijać lokalną gospodarkę i racjonalnie wykorzystywać zasoby, gdy region mierzy się ze starzeniem społeczeństwa i spadkiem liczby ludności? Na te wyzwania szukają odpowiedzi uczestnicy projektu Rural COOP, realizowanego w ramach programu Interreg Europe. Ważną częścią międzynarodowej współpracy jest praca regionalnych zespołów. W województwie opolskim zaangażowanie samorządów, instytucji i lokalnych środowisk przekłada się na wspólne analizowanie wyzwań i planowanie możliwych kierunków rozwoju.
Październikowe spotkanie regionalne projektu Rural COOP było kolejnym etapem pracy regionalnej grupy interesariuszy, która skupia przedstawicieli różnych środowisk i instytucji. Jej zadaniem jest analiza regionalnych uwarunkowań, wymiana doświadczeń oraz poszukiwanie rozwiązań, które pozwolą lepiej odpowiadać na potrzeby mieszkańców i wykorzystać potencjał województwa opolskiego.
Tym razem część warsztatowa koncentrowała się na podsumowaniu analizy sygnałów zmian oraz zarysowaniu potencjalnych scenariuszy rozwoju zielonych społeczności (Green Communities). Rozpatrywano różne modele ich funkcjonowania: energetyczne, cyrkularne, turystyczne, kreatywne, przemysłowe i rolnicze. Uczestnicy zastanawiali się również, jak w przyszłości mogą zmieniać się oczekiwania mieszkańców wobec usług publicznych, terenów zielonych, zrównoważonej turystyki oraz tzw. srebrnej gospodarki, związanej z potrzebami starzejącego się społeczeństwa.
– Dyskusja pokazała, że jednym z najważniejszych wyzwań dla Opolskiego jest racjonalniejsze wykorzystanie lokalnych zasobów i lepsze łączenie różnych obszarów polityki rozwojowej. Ma to szczególne znaczenie w regionie, w którym starzenie się społeczeństwa i zmniejszająca się liczba mieszkańców wpływają na przyszłe potrzeby dotyczące usług publicznych, infrastruktury i lokalnej gospodarki – mówi Marcin Staniszewski, koordynator projektu.
Ważnym zagadnieniem jest tworzenie i aktualizowanie polityk rozwoju we współpracy ze społecznościami lokalnymi, tak by lepiej w sposób zrównoważony i uporządkowany adresować wyzwanie zapewnienia wysokiej jakości życia mieszkańców, wykorzystania potencjału gospodarczego i przyrodniczego oraz przygotować region na nadchodzące zmiany demograficzne i klimatyczne. Wykorzystując odpowiednie metodyki i narzędzia jesteśmy wstanie usprawnić te procesy.
Przewidywanie zmian
Grupa uczestników regionalnych z województwa opolskiego coraz wyraźniej wskazuje na wyzwanie związane z racjonalizacją wykorzystania zasobów i lepszą integracją polityk w celu zapewnienia wysokiej jakości życia w stale starzejącym się i wyludniającym regionie. – W ramach kolejnych kroków projektu będziemy kontynuować warsztaty w oparciu o metodologię foresightu (FAM) oraz narzędzia ICT i sztucznej inteligencji w celu zwiększenia udziału społeczności lokalnych w kształtowaniu lokalnych polityk rozwoju – dodaje Marcin Staniszewski.
Innowacyjnym podejściem projektu jest foresight, czyli metoda wspólnego analizowania możliwych kierunków przyszłości. Nie polega ona na przewidywaniu jednego, pewnego scenariusza, lecz na rozpoznawaniu trendów, czynników zmian i potencjalnych wyzwań, które mogą wpłynąć na rozwój danego obszaru.
Dzięki temu samorządy i lokalni interesariusze mogą lepiej przygotować się na różne warianty przyszłości i podejmować bardziej świadome decyzje.
W przypadku województwa opolskiego oznacza to między innymi analizowanie wpływu zmian demograficznych na zapotrzebowanie na usługi publiczne, poszukiwanie sposobów lepszego wykorzystania lokalnych zasobów oraz określanie możliwości rozwoju przedsiębiorczości, przemysłu, zrównoważonej turystyki i gospodarki o obiegu zamkniętym. Istotne jest przy tym, aby jak największa część wartości gospodarczej powstającej dzięki wykorzystaniu lokalnych zasobów pozostawała w regionie i przekładała się na konkretne korzyści dla jego mieszkańców.
Wśród dostrzeganych potrzeb znajdują się również rozwój zielonej infrastruktury, poprawa dostępności terenów zielonych oraz bardziej ekologiczny transport.
W wielu gminach województwa opolskiego realizowane są już działania w tym zakresie. Obejmują one między innymi rewitalizację przestrzeni publicznych i terenów zielonych, budowę tras pieszych i rowerowych, rozwój transportu niskoemisyjnego, wymianę źródeł ogrzewania, termomodernizację budynków oraz tworzenie i wspieranie spółdzielni energetycznych. Niektóre gminy specjalizują się w przyciąganiu inwestycji oraz inwestorów opierających produkcję o energię odnawialną.
– Kolejnym sygnałem zmian jest rosnąca potrzeba wykorzystywania przez samorządy danych terytorialnych, usług cyfrowych i sztucznej inteligencji – dodaje Marcin Staniszewski z OCRG.
Zaś Piotr Dancewicz z Aglomeracji Opolskiej zauważa: – Angażowanie przedstawicieli lokalnego i regionalnego biznesu, ze szczególnym uwzględnieniem rodzimych inwestorów w procesy tworzenia i aktualizacji polityk rozwoju, wysłuchanie ich pomysłów na rozwiązania dla mieszkańców może być najbardziej istotną wartością tego projektu – mówi Piotr Dancewicz.
Jak zauważyła Patrycja Bugno reprezentująca Gminę Gogolin: – Trzeba pamiętać, że mierzymy się jednocześnie z depopulacją i starzeniem się społeczeństwa. Ważnym elementem przyciągania inwestorów są społeczności otwarte na innowacje, talent i dialog międzypokoleniowy – mówi.
Należy tutaj przypomnieć, że celem projektu jest zwiększenie udziału społeczności lokalnych w ulepszeniu instrumentów polityk rozwoju. Technologia ma tu pełnić funkcję wspierającą: pomagać w gromadzeniu informacji, analizowaniu potrzeb i ułatwiać prawdziwy dialog z udziałem mieszkańców, instytucji i biznesu.
Opolskie na tle europejskich doświadczeń
Podobne działania prowadzą partnerzy Rural COOP w innych krajach. Każdy region pracuje nad własnymi wyzwaniami, ale wspólnym mianownikiem jest poszukiwanie sposobów na bardziej zrównoważony rozwój terenów wiejskich, lepszą współpracę lokalną i większe wykorzystanie potencjału mieszkańców.
W październiku szczególnie aktywne były zespoły w Finlandii i Bułgarii. Rada Regionalna Północnej Ostrobotni zorganizowała międzynarodowy webinar „Green Economy as a Driver of Integrated Territorial Development”. W spotkaniu uczestniczyli przedstawiciele wielu europejskich krajów, a dyskusja dotyczyła roli zielonej gospodarki w rozwoju obszarów wiejskich i górskich.
Perspektywę międzynarodową przedstawił José Enrique Garcilazo z OECD, zwracając uwagę na gospodarczy i rozwojowy potencjał obszarów wiejskich. Nie powinny być one postrzegane wyłącznie przez pryzmat starzenia się społeczeństwa i spadku liczby ludności. Dysponują również zasobami naturalnymi i możliwościami rozwoju, które mogą stać się ważnym impulsem zielonej transformacji. Istotne jest jednak, aby korzyści wynikające z wykorzystania tych zasobów, w tym rozwoju odnawialnych źródeł energii, w jak największym stopniu pozostawały w lokalnych społecznościach. Ważną rolę odgrywają w tym lokalne łańcuchy wartości, łączące zasoby, przedsiębiorstwa i odbiorców w regionie.
Podczas webinaru przedstawiono również konkretne przykłady z Finlandii. Projekt BIOTUTO dotyczy wykorzystania pozostałości z produkcji rolnej do wytwarzania biogazu i rozwijania lokalnej przedsiębiorczości. Z kolei inicjatywa UTAH2 analizuje możliwości lokalnej produkcji i wykorzystania wodoru, łącząc rozwój technologii z działalnością gospodarczą, infrastrukturą i zaangażowaniem społeczności. Przykłady te pokazują, że transformacja energetyczna i gospodarcza może rozpoczynać się od lokalnych inicjatyw i projektów pilotażowych, które pozwalają zdobywać doświadczenie, rozwijać kompetencje i przygotowywać grunt pod kolejne inwestycje.
Kolejne spotkanie regionalnej grupy interesariuszy odbyło się w bułgarskiej miejscowości Byala Slatina. Zorganizowała je Izba Handlowo-Przemysłowa we Vratsa. Tematem rozmów były czynniki zmian i dobre praktyki, które mogą pomóc w doskonaleniu zintegrowanego planu rozwoju gminy. W warsztatach uczestniczyli przedstawiciele samorządu, lokalnej grupy działania, przedsiębiorcy, rolnicy i inni interesariusze.
Wykorzystując metodę STEEP, analizowali zmiany społeczne, technologiczne, ekonomiczne i środowiskowe, a także wpływ polityk publicznych i regulacji na przyszłość gminy. Następnie oceniali, które rozwiązania stosowane w Bułgarii i innych regionach Europy można dostosować do lokalnych warunków. Takie podejście pozwala spojrzeć na rozwój gminy szerzej, uwzględniając nie tylko bieżące potrzeby, ale również czynniki, które mogą wpływać na jej funkcjonowanie w kolejnych latach.
Prace regionalnej grupy interesariuszy kontynuuje również włoski partner wiodący projektu czyli Autonomiczna Prowincja Trydentu. Działania koncentrują się na poszukiwaniu rozwiązań wspierających rozwój obszarów wiejskich i górskich, między innymi z wykorzystaniem koncepcji Green Communities.
Zaznaczmy, że choć wyzwania poszczególnych regionów są różne, doświadczenia partnerów pokazują, że skuteczna transformacja wymaga współpracy administracji, przedsiębiorców, nauki i mieszkańców. Nie wystarczy wyznaczyć cele w dokumentach strategicznych. Potrzebne są rozwiązania, które można zastosować w praktyce i które przynoszą konkretne korzyści lokalnym społecznościom.
Przypomnijmy, że Rural COOP to międzynarodowe partnerstwo ośmiu instytucji z siedmiu krajów: Włoch, Polski, Szwecji, Finlandii, Bułgarii, Szwajcarii i Albanii. Projekt koncentruje się na poprawie sposobu planowania i wdrażania polityk rozwoju obszarów wiejskich i górskich. Jego ważnym elementem jest koncepcja zielonych społeczności, łącząca ochronę środowiska, lokalną gospodarkę i aktywność mieszkańców.
Projekt Rural COOP jest finansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach programu Interreg Europe.
