Transformacja energetyczna na obszarach innych niż miejskie przestaje być wyłącznie technicznym zagadnieniem dotyczącym wymiany źródeł ciepła. Coraz częściej staje się elementem szeroko rozumianej strategii rozwoju terytorialnego. Takie wnioski płyną z warsztatów zorganizowanych w Dobrzeniu oraz z prac prowadzonych w ramach projektu Co4Energy, w których udział wzięli przedstawiciele projektu Rural COOP
Transformacja energetyczna jest zagadnieniem bardzo szerokim i wymaga większego zaangażowania społecznego i zintegrowania w działaniu, obejmuje ona nie tylko odnawialne źródła energii, lecz także magazynowanie, transport, planowanie przestrzenne, adaptację do zmian klimatu czy rozwój kompetencji mieszkańców. Te zagadnienia dyskutowano w trakcie spotkania zorganizowanego przez Aglomerację Opolską w Dobrzeniu. W warsztatach wzięli udział samorządowcy, audytorzy, pracownicy gmin i przedstawiciele Opolskiego Centrum Rozwoju Gospodarki
– Pierwszym przykładem dobrych praktyk jest rozpoczęcie pracy na poziomie ponad lokalnym. Rozpoczęcie dyskusji w tym zakresie, jaki mamy potencjały, jakie mamy osoby, które się znają na zagadnieniach związanych z transformacją energetyczną, które możemy wykorzystać – mówi Radosław Kubaś ekspert z CPOINT.
W trakcie spotkania wypracowano wskazówki, że transformacja nie powinna być traktowana jako pojedyncza inwestycja, lecz jako proces wpływający na całą lokalną gospodarkę i odporność regionu. Obniżanie kosztów energii dla gmin, przedsiębiorców i mieszkańców to jeden z priorytetów, ale równie istotne jest budowanie większej niezależności energetycznej i odporności na kryzysy.
Współpraca ponadlokalna jako fundament
Jednym z najważniejszych wniosków z Dobrzenia było wskazanie, że pierwszą dobrą praktyką jest rozpoczęcie pracy na poziomie ponadlokalnym. Na obszarach funkcjonalnych współistnieją gminy o bardzo różnym potencjale czyli większe dysponujące zapleczem kadrowym i finansowym oraz mniejsze, w których pojedyncze osoby realizują wiele zadań jednocześnie.
W tej sytuacji kluczowe staje się tworzenie struktur współpracy: stowarzyszeń aglomeracyjnych, partnerstw terytorialnych czy lokalnych grup działania. Takie podmioty mogą pełnić rolę zaplecza eksperckiego i swoistych „think tanków”, wspierających gminy w przygotowywaniu, realizacji i rozliczaniu projektów związanych z transformacją.
– Taką rolę mogą pełnić np. stowarzyszenia aglomeracyjne, różnego typu lokalne grupy działania, struktury ponad lokalne, gdzie wiedza będzie gromadzona i zaczną one działać jako pewnego rodzaju think-tanki, doradzające na poziomie swoich obszarów – wyjaśnia Radosław Kubaś.
Dane i strategie
Drugim istotnym elementem wskazanym podczas warsztatów jest potrzeba wypracowania spójnego systemu zbierania danych i katalogu informacji, które pozwolą tworzyć porównywalne strategie ponadlokalne. Wspólna metodologia ułatwia analizę, planowanie i ocenę efektów działań, a jednocześnie pozostawia przestrzeń na uwzględnienie specyfiki poszczególnych gmin.
– Konfrontujemy to, co dzieje się u nas z partnerami zagranicznymi, najbliżsi nam Czesi, Aglomeracja Ołomuniecka spotykają się z podobnymi wyzwaniami i podobnymi potencjałami. Te projekty, które oni realizują, to są projekty wielowymiarowe, projekty, które ingerują zarówno w kompetencje mieszkańców, mobilność, w doświadczenie, ale również w nowe technologie, w tworzenie miejsc pracy, w transfer nowoczesnych rozwiązań prawno-organizacyjnych – mówi Piotr Dancewicz ze Stowarzyszenia Aglomeracja Opolska.
Eksperci podkreślali, że strategie mogą zawierać część wspólną, odnoszącą się do całego obszaru funkcjonalnego, oraz elementy dostosowane do lokalnych uwarunkowań.
– Strategie lokalne mogą być bardziej porównywalne, bliższe mieszkańcom oraz pozwalać na działanie w dynamicznie zmieniających się sytuacjach, a nawet w warunkach kryzysowych. Kluczem może być wzmacnianie odporności, poprzez wykorzystania potencjału społecznego dla zielonej transformacji i zielonych społeczności – mówi Marcin Staniszewski z Opolskiego Centrum Rozwoju Gospodarki.
Dialog społeczny i zarządzanie zmianą
Transformacja energetyczna bywa źródłem napięć społecznych. Inwestycje takie jak biogazownie czy inne instalacje energetyczne mogą budzić obawy mieszkańców. Dlatego dobra praktyka nie ogranicza się do aspektu technologicznego.
– W momencie gdy gminy będą sięgały po te inwestycje, będą rozwijały w zakresie efektywności energetycznej swoją urbanistykę, uważam, że absolutnie muszą się wsłuchać w to, co wykonawcy czy nasi przedsiębiorcy są w stanie zaoferować – zaznacza Aneta Grzegocka z Politechniki Opolskiej.
Równie ważne są umiejętności komunikacyjne, prowadzenie dialogu i zarządzanie kryzysem. Wymiana doświadczeń między gminami pozwala pokazywać konkretne efekty inwestycji i budować zaufanie społeczne. Jeśli dane rozwiązanie sprawdziło się w jednej gminie i przyniosło wymierne korzyści, może stać się punktem odniesienia dla kolejnych.
Uczenie się od innych
Warsztaty pokazały także znaczenie wzajemnego inspirowania się. W ramach współpracy międzyregionalnej i międzynarodowej możliwe jest porównywanie modeli działania, unikanie powtarzania błędów oraz adaptowanie sprawdzonych rozwiązań do własnych warunków.
– Mówimy o kwestiach źródeł ciepła o magazynowaniu o zagadnieniach transportu, mówimy też o adaptacji do zmian klimatu, więc tak naprawdę jest to bardzo szerokie zagadnienie, które też oczywiście wymaga jakiegoś dodefiniowania. Problemy w poszczególnych gminach mogą odrobine się różnić między sobą. W związku z tym też chodzi o to, żeby przykładowo takie strategie ponad lokalne związane z transformacją energetyczną, których jest coraz więcej w Polsce uwzględniały jednak ten komponent specyfiki poszczególnych gmin – dodaje Radosław Urbaś.
Transformacja realizowana w sposób wielowymiarowy, łącząca technologie, rozwój kompetencji, mobilność, nowe miejsca pracy oraz rozwiązania prawno-organizacyjne daje szansę na trwałą zmianę gospodarczą. Kluczowe jest przy tym włączanie lokalnych przedsiębiorców i mieszkańców oraz korzystanie z potencjału rynku, który dynamicznie oferuje nowe rozwiązania technologiczne.
Rural Coop i Co4Energy – systematyzacja doświadczeń
Opisane działania wpisują się w szersze ramy projektu ponadnarodowego Rural COOP, którego celem jest wzmacnianie współpracy i wymiany doświadczeń dla zintegrowanego, partycypacyjnego i ekologicznego zarządzania społecznościami na obszarach innych niż miejskie. Projekt koncentruje się na budowaniu trwałych partnerstw wspierających zrównoważony zintegrowany rozwój terytorialny i zielone społeczności. Stanowi platformę do testowania rozwiązań i tworzenia modeli możliwych do adaptacji w różnych regionach.
Uzupełnieniem tych działań jest inicjatywa Co4Energy czyli baza doświadczeń i potencjalnych dobrych praktyk w obszarze zintegrowanych zielonych społeczności. Jej celem jest systematyzowanie wiedzy, identyfikowanie czynników sukcesu oraz budowanie mapy powiązań między technologią, społecznością, gospodarką i zarządzaniem terytorialnym.
Wspólny mianownik wszystkich tych działań jest jasny: transformacja energetyczna na obszarach innych niż miejskie wymaga współpracy, otwartości na uczenie się i myślenia strategicznego. To proces, który jeżeli jest odpowiednio prowadzony, może stać się impulsem rozwojowym wzmacniającym odporność i konkurencyjność całych regionów.
